بسیاری سؤال می‌کنند چه چیزی یک شهر را برای پیاده‌روی مناسب می‌کند؟
جف اسپک در کتاب «شهر پیاده‌مدار» (Walkable City)، منتشرشده در سال ۲۰۱۲، در پاسخ به این پرسش چهار شرط را در کنار هم قرار می‌دهد. به اعتقاد وی پیاده‌روی باید مفید، ایمن، راحت و جذاب باشد. در این نگاه، البته کیفیت پیاده‌روی به مقصدهای در دسترس، حفاظت در برابر خودرو، شکل فضا و به تجربهٔ مسیر نیز وابسته است.
مفید بودن یعنی مسیر پیاده به نیازهای روزمره و مقصدهای واقعی برسد. ایمنی به امکان حرکت و عبور بدون تهدید ترافیک مربوط است. راحتی با مقیاس و شکل فضای خیابان پیوند دارد و جذابیت به تنوع و کیفیت آنچه در طول راه می‌بینیم وابسته است. این چهار معیار چارچوبی برای سنجیدن تصمیم‌های مدیریت شهری از کاربری زمین و پارکینگ تا طراحی تقاطع، درخت‌کاری و جدارهٔ خیابان فراهم می‌کنند.
از چهار معیار تا ده گام عملی
اگر مفید بودن، ایمنی، راحتی و جذابیت چهار شرط پیاده‌مداری‌اند، این پرسش مطرح می‌شود که چگونه این معیارها به تصمیم‌های روزمرهٔ مدیریت شهر تبدیل می‌شوند؟ اسپک در کتاب شهر پیاده‌مدار (Walkable City) ده گام را در امتداد همین چهار شرط طرح می‌کند. فهرست زیر ترجمهٔ عنوان این گام‌هاست؛ توضیح‌ها و مثال‌های همراه آن، برای روشن‌تر شدن این گام‌ها و به بحث گذاشتن آن‌ها در شهرهای ما نوشته شده‌اند. مثال‌ها فرضی‌اند و نقل‌قول از کتاب نیستند.
پیاده‌روی مفید (Useful)
۱) خودرو را در جایگاه مناسبش قرار دهیم (Put cars in their place)
در تخصیص فضای خیابان باید برای حرکت و حضور پیادگان سهم روشنی در نظر بگیریم. اگر بیشتر عرض خیابان به عبور و توقف خودرو اختصاص یابد، برای راه رفتن، مکث کردن و دیدار با دیگران فضای کافی باقی نمی‌ماند. برای مثال، می‌توان پس از بررسی شرایط خیابان، بخشی از فضای پارک حاشیه‌ای را به گسترش پیاده‌رو و محل نشستن اختصاص داد، به‌گونه‌ای که مسیر عبور پیادگان همچنان باز بماند.
۲) کاربری‌ها را درهم بیامیزیم (Mix the uses)
وقتی خانه، محل کار، فروشگاه و خدمات روزمره از یکدیگر دور باشند، انجام کارهای ساده نیز به سفر با خودرو وابسته می‌شود. کنار هم قرار گرفتن کاربری‌های سازگار، مقصدهای بیشتری را در دسترس پیاده قرار می‌دهد و به حضور مردم در ساعت‌های مختلف روز کمک می‌کند. برای مثال، وجود نانوایی و فروشگاه محلی در نزدیکی خانه به ساکنان امکان می‌دهد بخشی از خرید روزانه را پیاده انجام دهند.
۳) پارکینگ را درست مدیریت کنیم (Get the parking right)
مکان، ظرفیت و هزینهٔ پارکینگ بر انتخاب شیوهٔ سفر و کیفیت مسیر پیاده اثر می‌گذارند. اگر جلوی هر ساختمان به توقف خودرو اختصاص یابد، فاصلهٔ پیاده‌رو تا ورودی‌ها بیشتر می‌شود و پیوستگی خیابان از میان می‌رود. برای مثال، می‌توان پارکینگ را پشت ساختمان قرار داد و ورودی اصلی را رو به پیاده‌رو گشود؛ همچنین می‌توان با مدیریت زمان و هزینهٔ توقف، استفاده از جای پارک موجود را سامان داد.
۴) امکان کارکرد مؤثر حمل‌ونقل عمومی را فراهم کنیم (Let transit work)
بخش آغازین و پایانی بسیاری از سفرهای حمل‌ونقل عمومی با پیاده‌روی انجام می‌شود. بنابراین کیفیت دسترسی به ایستگاه، در کنار نظم و کارایی خدمات، بر امکان استفاده از آن اثر دارد. برای مثال، اگر ایستگاه اتوبوس نزدیک باشد اما رسیدن به آن مستلزم عبور از خیابانی بدون گذرگاه مناسب شود، این نزدیکی به‌تنهایی کافی نیست. مسیر پیوسته و عبور ایمن، ایستگاه را واقعاً در دسترس قرار می‌دهند.
پیاده‌روی ایمن (Safe)
۵) از عابر پیاده محافظت کنیم (Protect the pedestrian)
طراحی خیابان باید سرعت خودروها و خطر برخورد را کاهش دهد و فرصت کافی برای عبور پیادگان فراهم کند. عرض مسیر عبور، دید راننده و عابر، و شکل تقاطع در این زمینه اهمیت دارند. برای مثال، پیش‌آمدگی پیاده‌رو در گوشهٔ یک تقاطع می‌تواند مسیر عبور را کوتاه‌تر کند و مانع از آن شود که خودروهای پارک‌شده دید عابر را بپوشانند؛ اجرای آن باید با شرایط همان تقاطع هماهنگ شود.
۶) به دوچرخه خوشامد بگوییم (Welcome bikes)
دوچرخه می‌تواند بخشی از سفرهای کوتاه را بر عهده بگیرد، به شرط آنکه مسیر امن و پیوسته‌ای برای آن فراهم شود. جای دوچرخه در خیابان باید چنان تعریف شود که ایمنی دوچرخه‌سوار تأمین شود و پیاده‌رو نیز برای حرکت پیادگان باقی بماند. برای مثال، در خیابانی پررفت‌وآمد، مسیر محافظت‌شدهٔ دوچرخه با طراحی روشن محل تقاطع‌ها می‌تواند از تعارض آن با خودرو و عابر بکاهد.
پیاده‌روی راحت (Comfortable)
۷) به فضاها شکل بدهیم (Shape the spaces)
راحتی پیاده‌روی به شکل فضایی که در آن حرکت می‌کنیم نیز بستگی دارد. ساختمان‌ها، درختان و لبه‌های خیابان به مسیر تعریف می‌دهند و بر احساس مقیاس و محصوریت اثر می‌گذارند. برای مثال، قرار گرفتن ورودی ساختمان‌ها در امتداد پیاده‌رو، در مقایسه با عقب‌نشینی‌های وسیع و پارکینگ‌های روباز، می‌تواند مسیر مشخص‌تر و پیوسته‌تری بسازد. اندازه و شکل این فضا باید با اقلیم و شرایط محل سازگار باشد.
۸) درخت بکاریم (Plant trees)
درختان با ایجاد سایه و شکل دادن به فضای خیابان، کیفیت حرکت و توقف در مسیر را بهبود می‌دهند. اثر آن‌ها به انتخاب گونه، محل کاشت و نگهداری مداوم وابسته است. برای مثال، می‌توان در مسیر پیاده تا ایستگاه، درختان سازگار با اقلیم کاشت تا در فصل گرم سایه فراهم کنند؛ محل کاشت و فضای رشد ریشه باید چنان پیش‌بینی شود که مسیر عبور و سطح پیاده‌رو آسیب نبینند.
پیاده‌روی جذاب (Interesting)
۹) جداره‌های دوستانه و متمایز بسازیم (Make friendly and unique faces)
آنچه در طول مسیر می‌بینیم، در تمایل ما به ادامهٔ پیاده‌روی نقش دارد. ورودی‌ها، پنجره‌ها و فعالیت‌های رو به خیابان نشانه‌هایی از زندگی روزمره را پیش چشم عابر می‌گذارند. برای مثال، ردیفی از مغازه‌های کوچک با ورودی‌های مستقل می‌تواند مسیر متنوع‌تری از یک دیوار طولانی و بسته بسازد. این تنوع زمانی معنا پیدا می‌کند که با فعالیت و استفادهٔ واقعی از ساختمان همراه باشد.
۱۰) اولویت‌های مؤثر را انتخاب کنیم (Pick your winners)
وقتی منابع محدودند، باید مشخص کنیم کدام مسیرها با مداخله‌ای سنجیده به شبکه‌ای پیوسته و قابل استفاده تبدیل می‌شوند. وجود مقصدهای نزدیک و فعالیت‌های رو به خیابان می‌تواند به انتخاب این اولویت‌ها کمک کند. برای مثال، تکمیل یک پیاده‌روی گسسته میان ایستگاه و مرکز محله ممکن است چند مقصد روزمره را به هم وصل کند. در کاربرد این پیشنهاد، نیاز محله‌های کم‌برخوردار نیز باید در تعیین اولویت‌ها دیده شود.
این چارچوب عمدتاً از مسئلهٔ مراکز شهری آمریکا و غلبهٔ خودرو بر آن‌ها می‌آید. برای استفاده از آن در شهرهای ایران باید این پرسش را مطرح کرد که پیاده‌روی برای چه کسی، در کدام محله و در چه شرایطی مطلوب است؟ همچنین اقلیم، شیب، دسترس‌پذیری، امنیت و توان مالی ساکنان باید در ارزیابی هر پیشنهاد دیده شوند. به‌ویژه انتخاب اولویت‌ها نباید به معنای کنار گذاشتن محله‌های کم‌برخوردار باشد. این پرسش‌ها پیشنهادِ تکمیلی این بازخوانی‌اند، نه نقل‌قول از اسپک.
برای ادامهٔ مطالعه
جلد کتاب «شهر پیاده‌مدار» اثر جف اسپک، چاپ نخست ۲۰۱۲؛ تصویر ناشر.
برای آشنایی بیشتر با کتاب نخست اسپک و بحث‌های آن، معرفی کتاب: شهر پیاده‌مدار اثر جف اسپک را بخوانید.
منابع
ترتیب چهار دسته و ده گام بر اساس فهرست کتاب در مرکز کانادایی معماری تنظیم شده است. برای مشخصات اثر، صفحهٔ کتاب نزد ناشر را ببینید.
برای توضیح دیدگاه اسپک دربارهٔ سهم خودرو و زندگی در خیابان، گفت‌وگوی او با Streetsblog در دسامبر ۲۰۱۲ نیز قابل مراجعه است.
